Melazma və hiperpiqmentasiya: səbəbləri və niyə geri qayıdır

Melazma üzdə, adətən yanaqlarda, alında və üst dodaq üzərində əmələ gələn simmetrik, qəhvəyi-boz rəngli piqmentasiya növüdür və günəş, hormonal dəyişikliklər və genetik meyllik birləşdiyi zaman ortaya çıxır. Adi günəş ləkələrindən fərqli olaraq melazma daha geniş sahələri əhatə edir və müalicədən sonra da geri qayıtma ehtimalı yüksəkdir, çünki melanositlər (piqment istehsal edən hüceyrələr) davamlı olaraq həssaslaşmış qalır. Melazma daha çox reproduktiv yaşda olan qadınlarda və təbii olaraq tünd dəri tonuna malik insanlarda rast gəlinir, lakin kişilərdə də ola bilər, xüsusən açıq havada çox işləyən kişilərdə.

Melazma nədir və digər piqmentasiya növlərindən nə ilə fərqlənir?

Melazma dərinin üst qatında (epidermal) və ya daha dərin qatında (dermal) yerləşən artıq piqment toplanmasıdır, bəzən hər iki qatda birlikdə olur (qarışıq tip). Bu üç alt tip arasındakı fərq gözlə həmişə seçilmir, ona görə dəqiq qiymətləndirmə dermatoloji müayinə tələb edir. Yaşla bağlı günəş ləkələrindən (lentigo) fərqli olaraq melazma adətən üzün hər iki tərəfində simmetrik şəkildə yerləşir və sərhədləri daha qeyri-müəyyəndir. Bu fərq müalicə seçimini birbaşa təsir edir, çünki dermal tip epidermal tipdən daha çətin müalicə olunur. Dermatoloqlar dəqiq tipi müəyyən etmək üçün bəzən Wood lampası kimi xüsusi işıq mənbəyindən istifadə edir, bu da piqmentin dərinin hansı qatında yerləşdiyini daha aydın göstərir.

Melazma niyə yaranır?

Bir neçə əsas amil melazmanın yaranmasında rol oynayır:

• Günəş işığı (UV və hətta görünən işıq) melanositləri stimullaşdırır
• Hormonal dəyişikliklər — hamiləlik, hormonal kontrasepsiya və hormon əvəzedici terapiya
• Genetik meyllik — ailə tarixçəsi olanlarda risk daha yüksəkdir
• İstilik və bəzi kosmetik məhsullar da hormonal və günəş amillərini gücləndirə bilər

Hamiləlik dövründə yaranan formaya bəzən "hamiləlik maskası" da deyilir və doğuşdan sonra hormonal dəyişikliklər normallaşdıqca qismən solğunlaşa bilər, lakin tam yox olması hər zaman baş vermir. Bəzi hallarda tiroid vəzi fəaliyyətindəki dəyişikliklər də melazma ilə əlaqələndirilir, ona görə davamlı hallarda ümumi sağlamlıq qiymətləndirməsi də faydalı ola bilər.

Melazma niyə tez-tez geri qayıdır?

Melazma tam "müalicə olunan" deyil, daha çox nəzarət altında saxlanılan bir vəziyyət kimi qəbul edilir. Bunun səbəbi melanositlərin bir dəfə həssaslaşdıqdan sonra minimal günəş təması, istilik və ya hormonal dəyişiklikdən belə yenidən aktivləşməsidir. Xüsusilə müalicə dayandırıldıqdan sonra günəşdən qorunma davam etdirilmirsə, piqmentasiya bir neçə həftə ərzində geri qayıda bilər. Bu səbəbdən dermatoloqlar melazmanı "idarə etmək", tam "aradan qaldırmaq" ifadəsindən daha doğru hesab edir. Mövsümi dəyişikliklər də rol oynayır: yay aylarında günəş intensivliyi artdıqca melazma daha görünən hala gələ bilər, payız-qış aylarında isə nisbətən solğunlaşa bilər.

Hansı müalicə seçimləri var?

Müalicə adətən mərhələli aparılır və fərdi vəziyyətə görə seçilir:

• Reseptlə verilən topik krem (hidrokinon, azelaik turşu, traneksam turşusu kimi maddələr) — yalnız həkim tövsiyəsi ilə istifadə olunmalıdır
• Səthi kimyəvi piling bəzi hallarda əlavə fayda verə bilər, lakin dərin piling melazmanı pisləşdirə bilər
• Lazer və IPL müalicələri təcrübəli mütəxəssis tərəfindən diqqətlə seçilməlidir, çünki düzgün aparılmasa piqmentasiyanı artıra bilər
• Gündəlik geniş spektrli günəş kreminin ardıcıl istifadəsi bütün müalicə planının əsasını təşkil edir

Nəticə adətən tədricən görünür və bir neçə həftə səbir tələb edir; müalicəni vaxtından əvvəl dəyişdirmək və ya dayandırmaq prosesi yenidən əvvəldən başlada bilər. Bir çox halda ən yaxşı nəticə fərqli üsulların kombinasiyasından əldə olunur, lakin bu kombinasiyanı yalnız dermatoloq təyin etməlidir.

Melazma müalicəsində ən böyük səhv nəticə görünən kimi günəşdən qorunmanı dayandırmaqdır — bu, piqmentasiyanın tez geri qayıtmasına səbəb olur.

Günəşdən qorunma niyə müalicənin mərkəzində dayanır?

Hər hansı müalicə üsulundan asılı olmayaraq, gündəlik günəş kremi istifadə edilmədən melazmanın idarə olunması demək olar ki, mümkün deyil. Günəş kremi seçimi məqaləsində SPF, UVA/PA reytinqi və mineral filtrlərin melazma üçün niyə üstünlük təşkil etdiyi ətraflı izah olunub. Azərbaycanın iqlim şəraitinə uyğun dəri qulluğu haqqında isə Azərbaycan iqlimində dəri qulluğu məqaləsinə baxa bilərsiniz. Melazma xəstələri üçün tərkibində dəmir oksidi olan tonlu (tinted) mineral kremlər xüsusilə faydalıdır, çünki adi mineral filtrlər UV şüalarına qarşı qoruma versə də, görünən işığa qarşı eyni səviyyədə qoruma vermir, dəmir oksidi isə bu boşluğu doldurur.

Nə vaxt həkimə müraciət etməli?

Melazma özü təhlükəli hesab olunmasa da, bəzi əlamətlər fərqli, daha ciddi bir dəri problemini gizlədə bilər. Aşağıdakı hallarda dermatoloqla görüşmək tövsiyə olunur:

• Piqmentasiya sürətlə genişlənir və ya rəngi tündləşirsə
• Evdə istifadə olunan vasitələr bir neçə ay ərzində heç bir nəticə vermirsə
• Ləkənin forması qeyri-simmetrikdir və ya qanaxma, qabıqlanma müşahidə olunursa
• Reseptlə verilən kremdən sonra dəridə güclü qıcıqlanma yaranırsa

Tez-tez verilən suallar

Melazma tamamilə müalicə olunurmu?

Melazma tam yox olmaqdansa daha çox nəzarət altında saxlanılan vəziyyətdir. Düzgün müalicə və davamlı günəş qoruması ilə görünüş əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşa bilər, lakin tam və dəyişməz nəticə zəmanət edilə bilməz. Xəstələrin çoxu üçün məqsəd piqmentasiyanı görünməz etmək deyil, gündəlik həyatda narahatlıq yaratmayacaq səviyyəyə endirməkdir.

Melazma üçün hansı günəş kremi daha uyğundur?

Mineral filtrli, geniş spektrli və yüksək SPF-li günəş kremləri adətən üstünlük təşkil edir, çünki mineral filtrlər görünən işığa qarşı da müəyyən qoruma verir. Tərkibində dəmir oksidi olan tonlu formulalar bu qorumanı daha da artırır. Bu barədə əlavə məlumatı günəş kremi seçimi haqqında məqalədə tapa bilərsiniz.

Lazer müalicəsi melazma üçün təhlükəsizdirmi?

Lazer bəzi xəstələrdə fayda verə bilər, lakin düzgün seçilməmiş parametrlər piqmentasiyanı pisləşdirə bilər. Bu səbəbdən lazer yalnız melazma müalicəsində təcrübəli mütəxəssis tərəfindən və ehtiyatla tətbiq olunmalıdır. Lazerdən əvvəl kiçik bir sınaq sahəsində reaksiyanın izlənməsi bəzən əlavə təhlükəsizlik təmin edir.

Hamiləlikdən sonra melazma özbaşına keçirmi?

Bəzi xəstələrdə hormonal səviyyələr normallaşdıqca piqmentasiya qismən solğunlaşır, lakin bu hər zaman tam baş vermir. Davam edən hallarda dermatoloji qiymətləndirmə tövsiyə olunur. Sonrakı hamiləliklərdə eyni piqmentasiyanın təkrarlanma ehtimalı da nəzərə alınmalıdır, ona görə erkən mərhələdə günəşdən qorunmaya diqqət etmək faydalıdır. Dr Plasty vasitəsilə dermatoloji konsultasiyaya yazıla bilərsiniz.

Bu məqalə məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.